Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga

Fagdeild heilsugæsluhjúkrunarfræðinga

Hlutverk heilsugæsluhjúkrunarfræðings er margþætt. Hann sinnir einstaklingum, fjölskyldum og hópum sem meðferðar og stuðningsaðili. Hjúkrunarfræðingurinn er málsvari skjólstæðinga sinna. Fræðsla og ráðgjöf er ætíð mikilvægur þáttur í starfi heilsugæsluhjúkrunarfræðings. Hann þarf að sýna gott fordæmi með eigin líferni og geta hvatt skjólstæðinga til heilsueflingar. Í nútíma þjóðfélagi hefur almenningur greiðan aðgang að upplýsingum og fræðslu og gerir jafnframt auknar kröfur til heilsugæsluhjúkrunarfræðinga um að þeir afli sér endurmennturnar.

Heilsugæsluhjúkrun krefst fjölbreytilegrar þekkingar á hinum ýmsu fræðigreinum sem varða andlega, líkamlega og félagslega líðan og þroska einstaklingsins. Reynsluþekking, eigin þroski, gott innsæi, skilningur á mannlegu eðli og viðbrögðum vega þungt í starfi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga.

Starfsumhverfi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga er bæði innan heilsugæslustöðva og úti í samfélaginu. Nauðsynlegt er að hjúkrunarfræðingum sé tryggð góð starfsaðstaða. Álag hefur aukist í heilsugæslu m.a. vegna veikari sjúklinga í heimahúsum og hærri lífaldurs. Mikilvægt er að tekið sé tillit til þessa við mönnun hjúkrunarfræðinga í heilsugæslu og að unnt sé að bregðast við auknu álgi með stuttum fyrirvara.

Heilsugæsluhjúkrunarfræðingar vinna mjög sjálfstætt og standa iðulega einir frammi fyrir vandamálum þar sem lausnir þola enga bið. Starfinu getur fylgt talsvert andlegt álag þar sem það snertir alla þætti mannlegs lífs. Það liggur ljóst fyrir að góður stuðningur við hjúkrunarfræðinga er nauðsynlegur, t.d. í formi umræðna, stuðningsviðtala og handleiðslu. Í nýlegum rannsóknum hefur komið í ljós að ofbeldi er einn af áhættuþáttum í starfsumhverfi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga. Það ber að taka alvarlega og vinna að lausnum þar að lútandi.

Hjúkrunarfræðingar á heilsugæslustöðvum sinna fjölskylduhjúkrun. Starfið er fjölbreytt og starfsumhverfið bæði innan heilsugæslustöðva, inn á heimilum og úti í samfélaginu. Mikil gróska er í heilsugæsluhjúkrun eins og sjá má á rannsóknum sem tengjast faginu.

Grunnmenntun í heilsugæsluhjúkrun fer fram á innan hjúkrunarfræðideildar Háskóla Íslands og heilbrigðisdeildar Háskólans á Akureyri. Það ber þó að hafa í huga að þar sem heilsugæsluhjúkrun er sérfræðinám innan hjúkrunar er mikilvægt að bjóða upp á meistaranám í framtíðinni. Einnig er mikilvægt að boðið sé upp á endurmenntun eða símenntun fyrir starfandi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga, t.d. fræðslu á vegum endurmenntunarstofnunar Háskóla Íslands eða annarra aðila. Mikilvægt er að skapa aðstæður fyrir starfandi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga til rannsókna- og fræðastarfa þannig að efla megi faglega þróun innarn heilsugæslu- og fjölskylduhjúkrunar.

Rannsóknir
 
Dæmi um rannsóknir sem unnar hafa verið innan heilsugæsluhjúkrunar á undanförnum árum. Ásamt umsjónaraðilum.

Árangur eins árs reykleysismeðferðar fyrir lungnasjúklinga Kristlaug S. Sveinsdóttir
Grundvallarþættir heimilisofbeldis frá sjónarhóli kvenna sem þolenda Sigríður Halldórsdóttir
Heilbrigðisástand, efnahagur og notkun á heilbrigðisþjónustu Ingibjörg Þórhallsdóttir
Heilsufar hjúkrunarfræðinga, kennara og flugfreyja Herdís Sveinsdóttir
Heilsuvernd starfsmanna á Íslandi Hólmfríður K. Gunnarsdóttir
Líðan starfsmanna á sjúkrahúsi - starfsmenn í þvottahúsi og eldhúsi Sigrún Gunnarsdóttir
Athugun á samvinnu heilsugæslustöðvarinnar á Akureyri og heimilisþjónustu á vegum Akureyrarbæjar. Árún K. Sigurðardóttir ofl.
Rannsókn á áhrifum breyttrar skipulagningar heilbrigðisþjónustunnar á heimahjúkrun og aðstæður fjölskyldna langveikra og aldraðra. Kristín Björnsdóttir
Hjúkrun í heimahúsum: Daglegt líf, aðstæður og líðan fjölskyldumeðlima. Kristín Björnsdóttir
Kynfræðsla í framhaldsskólum. Sóley Bender
Fjölskylduáætlun í íslensku heilbrigðiskerfi. Sóley Bender

Heilsugæsluhjúkrun spannar líf einstaklinga allt frá getnaði til grafar. Hér á eftir fylgir lýsing á mismunadi starfsvettvangi heilsugæsluhjúkrunarfræðinga. Fjallað verður um
ungbarnavernd, skólahjúkrun, heimahjúkrun, mæðravernd, móttöku hjúkrunarfræðinga og forvarnir.

Ungbarnavernd

Hvað er ungbarnavernd - ungbarnaeftirlit ? Hjúkrunarfræðingar annast ungbarnaeftirlit í samvinnu við heimilislækna og sérfræðinga í barnalækningum.
Reglubundið ungbarnaeftirlit fer fram frá því að barnið kemur heim af fæðingardeild og nær fram að skólaaldri. Fyrstu vikurnar eftir fæðingu fara hjúkrunarfræðingar heim til barnanna. Fyrsta læknisskoðun er við 6 vikna aldur og fer fram á heilsugæslustöð/ Miðstöð ungbarnaverndar. Fylgst er reglubundið með vexti og þroska barnanna. Hefðbundnar ónæmisaðgerðir eru samkvæmt gildandi fyrirmælum heilbrigðisyfirvalda hverju sinni. Ónæmisaðgerðir hefjast við 3 mánaða aldur.
Foreldrar fá fræðslu og ráðgjöf eftir þörfum hverju sinni.
Dæmi um fræðslu þætti eru: Brjóstagjöf/pelagjöf, áhrif óbeinna reykinga á börn, slysavarnir. Hreyfing og hvíld móður og næring og grindarbotnsæfingar. Líðan móður og föður - breytt hlutverk. Skimun á fæðingarþunglyndi hjá móður. Örvun og þroski barns. Kynlíf eftir fæðingu og getnaðarvarnir. Ad- vítamíndropar. Upplýsingar um bólusetningar. Hreyfiþroski barna, tanntaka og tannvernd, málörvun, svefn, agi og ástrík leiðsögn. Val á skóm barns, hreinlætisvenjur, sjónvarpsáhorf, líkamleg áreitni, útivist og hreyfing.
Hvert er hlutverk og markmið ungbarnaverndar ?  Markmið ungbarnaverndarinnar er að fylgjast með og stuðla að heilbrigðum vexti og þroska barna upp að skólaaldri og velferð fjölskyldunnar í heild. Hlutverk ungbarnaverndar er einnig að leiðbeina og gefa ráð og leita leiða til að leysa vandamál sem upp geta komið.
Hverjir eru skjólstæðingar ungbarnaeftirlitsins ? 
Nýfædda barnið upp að skólaaldri og fjölskylda þess.

Skólahjúkrun
Hvað er heilsugæsla í skólum ?  Þegar ung- og smábarnavernd sleppir tekur heilsugæsla í skólum við en
skólahjúkrunarfræðingar gegna þar lykilhlutverki. Þeir sinna heilsugæslu í grunnskólum landsins og nokkrum framhaldsskólum og er starfið sérlega fjölbreytt því börnin eru á mjög mismunandi aldri og þarfir þeirra mismunandi.
Mikið er um að börn komi að eigin frumkvæði til skólahjúkrunarfræðinga með ýmis vandamál s.s. sár, tognanir, þreytu og vanlíðan. Einnig eru í skólunum börn með langvarandi heilbrigðisvandamál s.s. asma, sykursýki, hegðunarvandkvæði eða krabbamein sem þarf að sinna á mismunandi hátt svo þau geti stundað skólann sem best. Fötluðum börnum fer fjölgandi í skólum og kemur þá til kasta skólahjúkrunarfræðinga að gæta hagsmuna þeirra. Til að mæta þörfum þessara barna sem best þarf gott samstarf að vera milli skólahjúkrunarfræðings, foreldra, kennara og skólastjórnenda.
Skólahjúkrunarfræðingar sjá einnig um ýmiskonar heilbrigðisfræðslu og forvarnir til einstakra barna og inn í bekkjum. Þar má nefna fræðslu um slysavarnir, hreinlæti, næringu, hvíld, reykingar og vímuvarnir, kynþroska og kynhegðun. Ekki má gleyma að skólahjúkrunarfræðingar sjá um líkamlegar skoðanir s.s. mælingu á heyrn, sjón, hæð og þyngd.
Skólahjúkrunarfræðingar þurfa að hafa víðtæka þekkingu í sínu starfi og því fylgir mikil ábyrgð. Þeir starfa samkvæmt lögum, reglugerðum og tilmælum frá landlækni en fjölbreytileiki starfsins gefur mikla möguleika á frumkvæði, þróun, rannsóknum og ýmiskonar sérhæfingu.
Hvert er hlutverk og markmið heilsugæslu í skólum?
Að nemendur fái að þroskast við þau bestu andlegu , líkamlegu og félagslegu skilyrði sem völ er á hverju sinni.

Heimahjúkrun
Hvað er heimahjúkrun?   Við heimahjúkrun starfa aðallega hjúkrunarfræðingar og sjúkraliðar. Hjúkrunin fer fram í heimahúsum og krefst sjálfstæðra vinnubragða og alhliða hjúkrunarþekkingar. Skipulagning og hjúkrunaráætlanir eru í höndum hjúkrunarfræðinga.
Heimahjúkrun gerir sjúklingum kleift að dvelja heima við sem eðlilegastar aðstæður eins lengi og unnt er. Í samvinnu við einstakling og aðstandendur er unnið að úrbótum sé þeirra þörf, til dæmis rétt hjálpartæki og breytingar á híbýlum.
Hvert er hlutverk og markmið heimahjúkrunar?  Fræðsla, forvarnir og heilsuefling. Hjúkra og viðhalda andlegu og líkamlegu heilbrigði einstaklingsins og stuðla að félagslegri virkni.
Hverjir eru skjólstæðingar heimahjúkrunar?  Einstaklingar sem eru að eldast og þurfa stuðning en eru að mestu sjálfbjarga.
Einstaklingar á öllum aldri er þarfnast sérhæfðrar hjúkrunar sem krefst sérfræðiþekkingar hjúkrunarfræðinga.
Heimahjúkrun er fjölbreytt og gefandi starf sem krefst sjálfsstæðra vinnubragða. Persónulegt samband myndast milli starfsfólks og skjólstæðinga sem gerir starfið skemmtilegt.

Mæðravernd
Hvað er mæðravernd og hvert er markmið hennar ?  Það eru ljósmæður eða sérþjálfaðir hjúkrunarfræðingar sem annast mæðraverndina í náinni samvinnu við heimilislækna, fæðingalækna og annað starfsfólk úr heilbrigðisgeiranum (t.d. félagsráðgjafa, sjúkraþjálfara, sálfræðinga og geðlækna).
Megin markmið mæðraverndar eru eftirfarandi: Að stuðla að sem bestri líðan verðandi foreldra og barns á meðgöngutímanun og að undirbúa fæðingu og tímann eftir fæðingu sem allra best.  Að greina þá háhættuhópa sem þurfa aukna umönnun og sinna þeim sérstaklega. Að fyrirbyggja og greina líkamleg og andleg frávik á meðgöngutímanum og í kringum fæðinguna hjá verðandi mæðrum og gera viðeigandi ráðstafanir.  Að styrkja og styðja verðandi foreldra

Hverjir eru skjólstæðingar mæðraverndar ?  Barnshafandi konur á öllum aldri. Yfirleitt er þetta mjög hraustur hópur en inn á milli finnast konur sem eiga við líkamleg veikindi, geðsjúkdóma eða þroskaskerðingu/fötlun að stríða. Þær glíma allar við þetta sama verkefni að takast á við þroskaferlið "að verða móðir" hver á sinn hátt.
Hvernig fer mæðravernd fram?  Barnshafandi konu er boðið í fyrstu skoðun þegar hún er komin u.þ.b. 3 mánuði á leið. Ljósmóðirin aflar þá góðra upplýsinga um heilsufar konunnar, fyrri meðgöngur og fæðingar og metur stuðnings- og fræðsluþörf fyrir hana. Hún skoðar konuna í hverri komu (stækkun legs, legu barnsins, mælir blóðþrýsting, athugar með fósturhreyfingar og fósturhjartslátt svo eitthvað sé nefnt) og vísar henni e.t.v. í frekari rannsóknir eins og t.d. blóðprufur eða ómskoðun.
Sumar rannsóknir eru fastur liður í mæðravendinni, sumar eru framkvæmdar aukalega vegna gruns um óeðlilegt ástand hjá móður eða barni. Að meðaltali hittir konan ljósmóður sína 10-14 sinnum á meðgöngutímanum og myndast oftast mjög náin tengsl þeirra á milli.
Stór hluti af starfi ljósmóður í mæðravernd er fræðsla til skjólstæðinga, bæði í formi einstaklingsfræðslu og einnig sem hópafræðsla, svokölluð foreldrafræðslunámskeið
Fræðsla er veitt um þrjú meginatriði

• eðlilega meðgöngu (fósturþroska, breytingar á líkamsstarfsemi, undirbúing fyrir brjóstagjöf, líkamsbeitingu, heilsurækt, ferli fæðingar, sængurlegu).
• kvilla eða sjúkdóma á meðgöngu (svefnerfiðleika, verki frá stoðkerfinu, meltingartruflanir, blóðþrýstingshækkun og afleiðingar hennar, æðahnúta) og úrræði.
• Andlegar breytingar á meðgöngu (sálræna meðgöngu, viðkvæmni, kvíða, þunglyndi, erfiða drauma) og helstu úrræði.

Ekki má gleyma fræðslu til feðra og upplýsingar um öll hagnýtu atriðin í sambandi við fæðingarorlof, réttindamál og innkaup á ýmsum hlutum fyrir móður og barn. Þessi upptalning er alls ekki tæmandi en gefur lesendum vonandi einhverja hugmynd um hversu víða er komið við.

Móttaka hjúkrunarfræðinga
Á heilsugæslustöðvum sinna hjúkrunarfræðingar símaráðgjöf og móttöku fólks sem leitar eftir þjónustu. Mjög er mismunandi hvernig þessi þjónusta er rekin eftir staðsetningu stöðvanna. Símaráðgjöfin er sístækkandi hluti starfsins og á mörgum heilsugæslustöðvum í þéttbýli hefur móttakan líka verið að aukast mikið undanfarin misseri.
Helstu viðfangsefni hjúkrunarfræðinga í móttöku eru sárameðferð, stungulyfjagjafir, smáslysamóttaka, blóðþrýstingsmælingar, ferðamannabólusetningar og oft aðstoða hjúkrunarfræðingarnir lækna við smáaðgerðir. Í þessum hluta starfsins er fjölbreytnin í fyrirrúmi. Móttökunni sinna hjúkrunarfræðingar í samstarfi við lækna stöðvarinnar. Símaráðgjöfin er að sama skapi fjölbreytt. Fólk hringir á heilsugæslustöðina til að spyrja um allt sem við kemur mannlegu lífi. Hjúkrunarfræðingur í símaráðgjöf reynir að leysa vanda þess sem hringir eða vísa honum áfram. Oft til annara hjúkrunarfræðinga eða lækna stöðvarinnar eða til sérfræðinga á öðrum stofunum.

Forvarnir
Forvarnir beinast að því að koma í veg fyrir sjúkdóma og efla heilbrigði. Í heilsugæslunni beinast þær að fjölskyldunni sem heild. Hjúkrunarfræðingar í heilsugæslu eru í lykilaðstöðu til að stuðla að heilsueflingu og styrkja heilsusamlega lifnaðarhætti.
"Fjölskylduhjúkrun grundvallast á því viðhorfi að fjölskyldan sem heild sé skjólstæðingur hjúkrunarfræðingsins. Tilgangur fjölskylduhjúkrunar er að fullnægja þörf fjölskyldunnar fyrir hjúkrunarþjónustu. Fjölskyldan hefur þörf fyrir þessa þjónustu, þegar einingu hennar og / eða vellíðan einstaklinga innan hennar er ógnað á einn eða annan máta.
Nýjar aðstæður innan hennar s.s. fjölgun eða fækkun fjölskyldumeðlima, veikindi eða sjúkdómar, þroskabreytingar, ellihrumleiki, framandi umhverfi, ástvinamissir, skilnaður o.fl. kallar á hjúkrun. Með umönnun, heilbrigðisfræðslu, ráðgjöf, stuðningi og upplýsingamiðlun, leysir hjúkrunarfræðingurinn styrkleika fjölskyldunnar úr læðingi og eflir samheldni hennar og heilbrigði" Guðrún Marteinsdóttir 1984
Hjúkrunarfræðingur í heilsugæslu leitast við að gera sér grein fyrir viðhorfum fjölskyldunnar og aðstoðar hana við að skilja tilgang sinn. Hann leitast við að öðlast traust fjölskyldunnar og örva samvinnu við hana svo og milli fjölskyldumeðlima.
Hjúkrunarfræðingur er reiðubúin til aðstoða fjölskylduna við að takast á við þroskaverkefni og greina áhættuþætti heilbrigðis. Hann er til aðstoðar ef upp koma erfiðar aðstæður eða vandamál og er til stuðnings við ýmsa ákvarðanatöku. Hann leitast þannig við að fyrirbyggja enn frekari vanda. Hann er tengiliður fjölskyldunnar við samfélagið og veitir upplýsingar og ráðgjöf um ýmsa þjónustu samfélagsins.
Hjúkrunarfræðingurinn leitast við að hafa áhrif á heilbrigðisviðhorf einstaklinga og bendir á hvernig heilsutengd hegðun t.d. varðandi mataræði og hreyfingu stuðlar að enn betri heilsu, bæði andlega og líkamlega. Með hollum lífsháttum getur einstaklingurinn haft áhrif á heilsu sína. Með fræðslu og eftirliti hjúkrunarfræðingar beitt sér fyrir sjúkdómavörnum og stuðlað að bættri heilsu, velferð og vellíðan.

Framtíðarsýn
Heilsugæslan þjónar lykilhlutverki við að efla heilbrigði landsmanna í breyttri þjóðfélagsgerð. Í heilsugæslu er megináhersla lögð á að auka ábyrgð einstaklinga á eigin heilbrigði og vellíðan. Forvarnir hafa undanfarið beinst sérstaklega að börnum og unglingum vegna vaxandi áhættuþátta í umhverfi þeirra. Til að koma til móts við þarfir þessa hóps skjólstæðinga og fjölskyldna þeirra þarf að efla heilsugæslu í grunns- og framhaldsskólum landsins. Vinna þarf að því að efla til muna geðheilsuvernd og sálfélagslegan stuðning innan heilsugæslunnar. Þar sem þjónusta heilsugæslunnar fer í auknu mæli fram utan stofnana hefur samvinna fagaðila orðið enn mikilvægari til að tryggja samfellda hjúkrun og gæðaþjónustu.