Viðtal: Sigríður Elín Ásmundsdóttir

Það má segja að frumkvöðlafræi hafi verið sáð því Guðbjörg hóf að lesa sér til, afla sé þekkingar og kanna möguleika á frekara námi í sárameðferð. Námið fann hún í Danmörku en sá hængur var á að það var eingöngu ætlað dönskum hjúkrunarfræðingum. Hún fékk því neitun en lét það ekki stoppa sig og með góðri hjálp tókst henni að komast inn í námið. Þar með hófst hennar vegferð og frumkvöðlastarf sem snýr að sjúklingum með sár og kennslu og fræðslu um sárameðferð.

Nú aldarfjórðungi seinna hefur mikið vatn runnið til sjávar og áhugavert að fá að staldra við með Guðbjörgu og líta yfir sviðið, ferilinn og frumkvöðlastarfið. Hún tók vel í ósk um viðtal og bauð í tesopa heim til sín á Grettisgötuna. Nokkrum dögum seinna, einn ískaldan janúardag þegar sólin skein glatt og lognið heiðraði bæjarbúa með nærveru sinni var ritstýran mætti í miðbæinn til Guðbjargar. Lagði bílnum fyrir utan ljósmálað, huggulegt bárujárnshús sem augljóslega hafði verið nostrað við og reyndist vera heimili Guðbjargar. Ég stóðst ekki mátið og byrjaði á því að spyrja hana út í sjarmerandi húsið sem hýsir hlýlegt heimili fjölskyldunnar. „Hér höfum við fjölskyldan búið frá 1988,“ segir hún brosandi og sýnir mér heimilið sem smekklegt en þarna inni er líka einhver notaleg ró. Guðbjörg hitar vatn í eldhúsinu sem er á neðri hæðinni og við tyllum okkur svo í betri stofuna á efri hæðinni með tebolla og hefjum spjallið.

Gangastúlka á Húsavík

„Ég ákvað að fara í hjúkrun vegna þess að mig langaði að vinna við eitthvað sem gæfi mér frelsi til að starfa hvar sem væri, ég vildi ekki vera bundin því að starfa á Íslandi. Ég ólst upp á Húsavík og fékk vinnu sem gangastúlka á sjúkrahúsinu þar þegar ég var unglingur. Ekki veit ég hvort að það hafði áhrif á ákvörðun mína að læra hjúkrun, líklega var það frekar það, að móðir mín heitin var hjúkrunarfræðingur,“ segir hún hugsi þegar hún rifjar upp fyrstu skrefin á þeirri vegferð sem varð raunin. En hver var móðir Guðbjargar? „Mamma var ótrúlega dugleg og starfaði víða. Þegar hún var nýútskrifuð, vann hún á sjúkrahúsinu á Húsavík. Hún hafði fengið þjálfun í svæfingum hjá svæfingalækni á Landspítalanum og sinnti því meðal annarra starfa á Húsavík. Hún giftist síðan föður mínum, Páli Þór Kristinssyni og eignaðist börn. Mamma var ekki í fullu starfi sem hjúkrunarfræðingur á þeim árum sem við systkinin vorum að alast upp en í minningunni var hún samt oft að taka vaktir ef það vantaði. Um fertugt fór hún svo til Noregs í nám í heilsugæsluhjúkrun og í kjölfarið endurskipulagði hún heilsugæslustarfið á Húsavík og lagði grunn að ungbarnavernd, þar með talið heimavitjanir til ungra fjölskyldna. Mamma hafði mikinn metnað til að sinna starfinu í takt við það sem hún hafði lært í heilsugæslunáminu og hún var bara svo frábær á margan hátt,“ segir Guðbjörg um móður sína, Aldísi Friðriksdóttur hjúkrunarfræðing, sem lést fyrir ári síðan, þá 92 ára að aldri.

Föðurmissir og framhaldsnám

Það er ljóst að Guðbjörg hefur ekki langt að sækja frumkvöðlaog drifkraftinn og móðir hennar var þar án efa góð fyrirmynd „Faðir minn lést skömmu eftir að mamma kom heim frá Noregi aðeins 45 ára gamall. Það var okkur öllum erfitt en móðir mín ákvað samt að taka boði um frekara framhaldsnám og hóf meistaranám í Englandi 1976. Við yngri börnin fórum með henni og settumst á skólabekk í Manchester, ég var 15 ára og bróðir minn 12 ára. Þetta var mikil áskorun og ég var óánægð í skólanum. Þessi mikla breyting og föðurmissir og makamissir er sennilega ástæða þess að mamma ákvað að snúa aftur heim til Íslands áður en hún kláraði námið. Að hausti, ári síðar, fluttum við til Reykjavíkur og mamma fór þá að vinna á Borgarspítalanum, auk þess að kenna við Hjúkrunarskóla Íslands. Hún fór í kennaranám fyrir hjúkrunarfræðinga og stjórnunarnám nokkru síðar. Í framhaldinu vann hún við að undirbúa starfsemi nýrrar heilsugæslustöðvar sem var einkarekin og hét þá Heilsugæslan Álftamýri. Síðustu 10 árum starfsævinnar varði hún svo á Sjúkrahúsinu á Húsavík sem hjúkrunarforstjóri,“ segir hún og fær sér tesopa.

Guðbjörg fór í Menntaskólann í Reykjavík og í framhaldinu í hjúkrunarfræði í HÍ þaðan sem hún útskrifaðist árið 1986. „Þá fór ég að vinna á gjörgæslunni við Hringbraut og á tímabili vann ég eingöngu næturvaktir til þess að geta stundað nám í söngskóla á daginn,“ útskýrir hún og ég spyr hana hvort hún hefði kannski orðið söngkona ef hún hefði ekki orðið hjúkrunarfræðingur. Hún brosir og neitar því en segist hafa gaman af því að syngja og að hún hafi lengi sungið með Mótettukórnum. „Þar kynntist ég eiginmanninum, Sverri Guðmundssyni. Við sungum í kórnum í yfir tuttugu ár og síðar aftur í öðrum kórum. Maðurinn minn lærði á óbó og spilar í frístundum með Sinfóníuhljómsveit áhugamanna í Reykjavík. Hans atvinna er hljóðfæraviðgerðir og verkstæðið hans er hér í kjallaranum á húsinu okkar þar sem allt er fullt af blásturshljóðfærum. Aðalstarf hans í dag er þó í HÍ við námsbraut í efnafræði,“ segir hún og eftir spjallið fékk ritstýran að gægjast inn á hljóðfæraverkstæðið sem minnti á ævintýraheim hljóðfæraunnanda.

Sölufólk sáraumbúða sá um fræðsluna

Guðbjörg segir starfið á gjörgæslunni hafa verið mjög skemmtilegt og lærdómsríkt en segist á endanum hafa fengið nóg af því að vinna kvöld- og næturvaktir og hætti þar árið 1990 og fór þá að starfa á Heilsuverndarstöðinni við Barónsstíg í ung- og smábarnavernd. „Það var skemmtilegur tími, frábær starfsandi og bara alveg ógleymanlegur tími þótt stuttur væri, því ári seinna fékk vinkona mín, Sigrún Gunnarsdóttir hjúkrunarfræðingur, mig til að koma yfir á Heilsugæsluna á Seltjarnarnesi þar sem hún starfaði. Það var að mörgu leyti fjölbreyttara starf því þar vorum við að sinna fólki á öllum aldri og þar má segja að sáraáhugi minn hafi kviknað. Mér þótti svo merkilegt þetta ferli sem sárgræðsla er og ég fór að lesa mér til; hvers vegna sum sár gróa en ekki önnur. Það var svo lítil þekking um þetta á þessum tíma en þarna voru nútímasáraumbúðir að koma á markað og sölufólkið sem var að selja þær sá í raun um fræðsluna og þau voru ekki endilega hjúkrunarmenntuð. Það var því lítil grunnþekking á sárgræðslu. Systir mín, Geirþrúður, sem er líka hjúkrunarfræðingur, vann á þessum tíma hjá dönsku fyrirtæki sem heitir Coloplast og er meðal annars leiðandi í þróun og framleiðslu á sáravörum. Við systur höfðum þennan sameiginlega sáraáhuga og í Danmörku var á þessum tíma farið að bjóða upp á sérstakt nám um sárameðferð eða hjúkrun sjúklinga með sár. Það var hins vegar aðeins opið fyrir danska hjúkrunarfræðinga og ekki nema 24 pláss í boði á hverju ári. Ég sótti um námið en fékk neitun af því ég er ekki í danska hjúkrunarfélaginu. Mér fannst svo mikilvægt að nám sem þetta stæði íslenskum hjúkrunarfræðingum til boða og fékk Aðalbjörgu Finnbogadóttur sem sinnti þá fræðslumálum hjá Fíh í lið með mér. Hún skrifaði danska félaginu bréf þar sem hún óskaði eftir því að ég kæmist að í náminu til að dreifa þekkingunni víðar. Ein af stjórnendum námsins, Kirsten Müller sárahjúkrunarfræðingur, tók jákvætt í að fá utanaðkomandi nemanda og það varð úr að bætt var við einu námsplássi og ég fékk 25. plássið. Það var mikil lukka að kynnast Kirsten og hennar kollegum, yndisleg kona og góð vinkona, sem átti eftir að vera mér eins og móðir meðan ég dvaldi í Danmörku, “ segir Guðbjörg brosandi.

„Fyrir hennar orð fékk ég að fara í mánaðarlangt verknám á sáramiðstöðinni á Bispebjerg-spítalanum eftir að sáranáminu lauk. Námið tók einn vetur og var staðbundin lotukennsla þar sem ég fór fjórum sinnum út til Kaupmannahafnar og var í viku í senn. Kennt var frá átta á morgnana til átta á kvöldin og þetta var alveg rosalega flott og metnaðarfullt nám. Ári seinna hittumst við svo hér á Íslandi, allar sem vorum saman í náminu, ásamt umsjónarkennurunum. Þar deildum við reynslu okkar af náminu og hvernig það hafði nýst okkur í starfi. Við vorum með tveggja daga kennslutörn í húsnæði félagsins við Suðurlandsbraut og þar með lauk náminu formlega. Þetta var svo gaman,“ segir hún þegar hún rifjar upp fyrstu skrefin á þeirri vegferð sem sáraþekking hennar átti eftir að leiða hana, því fljótlega eftir þetta spurðist það út að Guðbjörg hafi lokið námi í sárameðferð og væri farin að vera með fræðslu um sár.

Það fer ekki á milli mála að það vantaði fræðslu um sárameðferðir hér á landi því fyrirspurnunum rigndi inn og Guðbjörg fékk fjölda beiðna um að vera með fræðslu og kennslu. „Ég fór út um allt land og hélt námskeið því þörfin og eftirspurnin var mikil. Sár eru algeng og allir hjúkrunarfræðingar fást einhvern tíma við að sinna sjúklingi með sár. Sem betur fer gróa þau flest án inngripa en önnur þarfnast sérmeðferðar og margir fá einhvern tíma á lífsleiðinni sár sem þarf að skoða og rannsaka. Undirliggjandi sjúkdómar sem og lífsstílstengdir þættir geta haft mikil áhrif á sáramyndun og gróanda og nútímaumbúðir duga ekki einar og sér, heldur þarf þekkingu til að komast að raunverulegri orsök sáranna,“ útskýrir hún og það fer ekki á milli mála að Guðbjörg er algjör viskubrunnur um sár.

Aðspurð segir hún að sár á fótum séu algengustu langvinnu sárin. „En þau geta verið misalvarleg og af ólíkum gerðum og krefjast öll ólíkrar meðferðar. Það er alltaf lykilatriði að komast að orsökinni fyrir því að sár myndast en þekkingin á sárum, orsökum þeirra og meðferð er mun betri í dag en fyrir áratug eða tveimur. En það má samt alltaf gera betur,“ segir hún brosandi og Guðbjörg hefur sannarlega lagt sitt af mörkum því hún er hefur haldið fjölmörg námskeið um sár og sárameðferð fyrir fagfólk sem greinilega þyrstir í þekkingu hennar. Þess má geta að sáranámskeið Guðbjargar hafa verið ein þau vinsælustu hjá Fíh í mörg herrans ár og oft komast færri að en vilja.

Háskólakennsla hvati að meira námi

Guðbjörg hefur ekki einungis verið með námskeið um allt land. „Ég var líka farin að kenna hjúkrunarfræðinemum við Háskóla Íslands megnið af því sem var til náms um almenna sárameðferð,“ segir hún og bætir við að til að byrja með hafi hún haft efasemdir um að hún ætti heima í háskólakennslu: „Svo hugsaði ég með mér að ef mér væri treyst fyrir því að kenna nemum ætti ég hlusta á það. Mér hefur alla tíð þótt mjög skemmtilegt að kenna hjúkrunarfræðinemum og það hvatti mig í rauninni til þess að fara í meistaranám því mér fannst ég þurfa að hafa meistaragráðu til að vera að kenna í háskóla. Ásta Thoroddsen hafði mörgum árum áður en ég skellti mér í meistaranám skrifað meistararitgerð um algengi þrýstingssára. Ég leitaði því til hennar með leiðsögn í mínu meistaranámi en Ásta hafði líka sinnt kennslunni um sár og sárameðferð í hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands og hún bað mig síðar um að taka við þeirri kennslu. Ásta var góður mentor og það var gott að njóta hennar leiðsagnar í frumskógi vísindanna. Meistararannsóknin mín fjallaði um algengi fótasára á Íslandi, orsakir þeirra og meðferð og meðfram meistaranáminu í HÍ fékk ég styrk til að sækja 60 eininga námskeið við Háskólann í Hertfordshire í Englandi undir handleiðslu Madeleine Flanagan, sérfræðings í hjúkrun sjúklinga með sár.“

Guðbjörg segir að námið hafi verið eitt af verkefnum EWMA í samvinnu við háskóla víða í Evrópu. „Kynni mín og samvinna við Madeleine leiddi meðal annars til þess að hún hefur komið til Íslands í allnokkur skipti og haldið erindi á ráðstefnum og fundum.“

Guðbjörg kláraði meistaranámið árið 2009 og fékk sérfræðiréttindi í hjúkrun sjúklinga með sár árið 2012. Lengi vel var hún sú eina með þessi sérfræðiréttindi hér á landi en hægt og rólega hefur sérfræðingum í hjúkrun sjúklinga með sár fjölgað hér á landi. „Þegar ég kláraði mitt meistaranám hlakkaði ég til að halda áfram að starfa hjá heilsugæslunni sem sárahjúkrunarfræðingur,“ segir hún og fær sér tesopa.

Dýrmætt samstarf

Guðbjörg tók þátt í að stofna Samtök um sárameðferð (SUMS) á Íslandi árið 2004 en það eru þverfagleg félagasamtök fagfólks með áhuga á sárameðferð. „Þessi samtök eru alveg frábær, hafa haldið yfir 20 ráðstefnur og fundi hér á landi og gert mikið til að efla þekkingu. Meðal annars hvöttu samtökin til stofnunar Sáramiðstöðvar á Landspítala. Sams konar samtök starfa í Danmörku og við sniðum okkar samtök alveg eftir þeim, þegar við stofnuðum SUMS – það var mikil gæfa. Auk þess höfum við EWMA, sem eru regnhlífarsamtök sárasamtaka í Evrópu. Það hefur verið mjög dýrmætt að vera partur af því samstarfi, sem meðal annars snýst um þróun samræmdra leiðbeininga um gagnreynt verklag við sárameðferð. Einnig er starfshópur þar sem vinnur að gerð námsskrár fyrir hjúkrunar- og læknanema; hvað er til að mynda mikilvægt að kenna í grunn- og framhaldsnámi,“ útskýrir hún.

Þess má geta að rúmlega 300 manns eru skráð í SUMS og um 90% af þeim eru hjúkrunarfræðingar. Guðbjörg hefur verið í stjórn frá upphafi og lagt mikið af mörkum til að dreifa þekkingunni. Hún er núna hætt í stjórn og lætur aðra sjá um að miðla þekkingunni og halda skipinu á floti. Hún tekur fram að án sterkra og dyggra styrktaraðila sem hafa stutt samtökin frá upphafi hefði ekki verið hægt að fjármagna 300 manna ráðstefnur nær árlega. Þessi stuðningur hafi skipt samtökin sköpum.

Guðbjörg hóf störf hjá sáramiðstöð Landspítala árið 2009 eða sama ár og hún var stofnuð. „Þegar mér bauðst að taka þátt í uppbyggingu og þróun sáramiðstöðvar á Landspítala gat ég ekki annað en sagt já, þó svo ég hafi ekki verið á leiðinni að hætta hjá heilsugæslunni á þessum tímapunkti. Það varð þó úr og ég hef starfað hjá sáramiðstöð síðan eða þar til ég hætti störfum.“

Kóngulóarbit og flugnalirfur

Það er tímabært að fara í aðeins aðra sárasálma, ég spyr Guðbjörgu hvort hún muni eftir einhverju óvæntu eða eftirminnilegu sem hafi komið upp og hún svarar brosandi: „Það kom eitt sinn maður á sáramiðstöðina með óvenjulegt sár á fæti sem reyndist vera kóngulóarbit og þarfnaðist mjög sérstakar meðferðar. Það sem maður gerir vanalega þegar það er drep í sári, er að klippa drepið í burtu en það átti ekki við í þessu tilfelli. Það mátti alls ekki því sú erting hefði gert meiri skaða. Þetta dæmi er svo eftirminnilegt af því það sýnir svo vel hvað það er mikilvægt að greina sár rétt. Svo man ég eftir öðru tilfelli þar sem við vorum að nota flugnalirfur til að hreinsa drep úr sári en það er aldagömul aðferð allt frá tímum Florence Nightingale. Ég hafði lært og prófað að leggja lirfur í sár þegar ég var í verknámi á Sáramiðstöðinni í Kaupmannahöfn 2003. Þessi tiltekni sjúklingur var inniliggjandi á Landspítala en hafði verið sendur heim með lirfurnar í sárinu. Ég var á bakvakt og var stödd í matarboði þegar hjúkrunarfræðingur í heimahjúkrun hringir í mig í uppnámi því þá hafði sjúklingurinn farið á stjá þannig að umbúðirnar losnuðu. Þegar ég svo mætti á staðinn höfðu lirfurnar komist úr sárinu og út um allt rúm,“ segir hún og hlær innilega.

En finnst henni vanta eitthvað upp á í kennslu um sárameðferð í grunnnáminu í hjúkrunarfræði hérlendis? „Á þeim tíma sem ég hef starfað við kennslu, hefur sárameðferðin fengið aukið pláss í námskránni og ég myndi vilja sjá þá aukningu halda áfram. Sjálf er ég hætt að kenna en ég hef verið í liði með góðu fólki sem nú tekur við kyndlinum og ég er ótrúlega stolt af því. Það er svo dýrmætt að hafa náð að vekja áhuga á sárafræðunum hjá svona mörgum, nú þegar ég stíg til hliðar,“ segir hún sátt.

Markmiðið að njóta lífsins

Guðbjörg er jákvæð og yfirveguð, hefur góða nærveru og er bara einstaklega vönduð manneskja, eins og ein vinkona hennar orðaði það þegar það barst í tal að ég væri að fara að hitta hana fyrir viðtal. Guðbjörg segir hreinskilin að hún hafi ekki verið á leiðinni að hætta störfum þegar upp komu veikindi. „Mitt markmið núna er bara að njóta lífsins eins og ég get,“ segir hún einlæg. „Ég get ekki arkað á fjöll eins og ég gerði en nýt útivistar, ekki síst í sumarbústað okkar fjölskyldunnar. Einnig hlustum við hjónin mikið á tónlist og förum mjög oft á tónleika t.d. á sinfóníutónleika,“ segir hún brosandi. Ég spyr hana í framhaldinu hvernig hún næri andann. „Ég hef stundað jóga í nokkur ár og finnst gott að fara í jóga nidra og jóga þerapíu eða slökun með áherslu á öndun. Ég finn hvað það gerir mér gott að stunda jóga,“ segir hún og þá verð ég að spyrja hana út í stóra púslið sem er fullklárað á borði í stofunni og telur örugglega nokkur þúsund bita. Hún hlær og segir að þau hjónin púsli alltaf á jólum. Það er hluti af jólahefðunum þeirra og ljóst að þessi hjón búa yfir innri ró sem er ekki öllum gefin eða hvað? „Maðurinn minn er mjög stóískur og býr yfir mikilli innri ró, ég geri það líka en ég þarf samt alltaf að vera að gera eitthvað og er farin að prjóna svolítið,“ segir Guðbjörg sem er í fallegu prjónavesti sem reynist vera prjónað af húsfreyjunni sem býr í fallega bárujárnshúsinu við Grettisgötu. Sólin skín inn um gluggana og eftir áhugavert spjall og mjög notalega stund í stofunni hjá Guðbjörgu kveðjumst við með faðmlagi og ég spyr hana að endingu hverju hún sé stoltust af þegar hún lítur yfir starfsferilinn? „Ég er stoltust af því að hafa náð að vekja áhuga annarra hjúkrunarfræðinga á hjúkrun sjúklinga með sár og mikilvægi gagnreyndrar þekkingar á sárgræðslu og sárameðferð.“ Og við látum það vera lokaorðin og nokkrum dögum seinna mælum við okkur móts við Vífilstaðavatn í hávaðaroki. Markmiðið með því stefnumóti okkar er að taka nokkrar litfagrar myndir af konunni sem elskar að vera úti í fallegri íslenskri náttúru.