Tími breytinga runninn upp - Nám í hjúkrunarfræði á Íslandi

Helga Bragadóttir, Herdís Sveinsdóttir, Þórdís Katrín Þorsteinsdóttir, Hafdís Skúladóttir, Margrét Hrönn Svavarsdóttir og Sigríður Sía Jónsdóttir

Bakgrunnur

Akademískt nám í hjúkrunarfræði á sér langa sögu á Íslandi. Í rúm 40 ár hafa þau sem vilja mennta sig til starfsleyfis hjúkrunarfræðings á Íslandi eingöngu getað gert það með því að ljúka fjögurra ára B.S.-námi. Það að færa hjúkrunarfræðinám alfarið upp á háskólastig var framfararskref. Með því var bæði þekkingarþróun og klínísk hjúkrun efld og hefur hjúkrunarfræði á Íslandi skipað sér í fremstu röð á heimsvísu síðustu árin. Þróun háskólanáms í hjúkrunarfræði á Íslandi er rakin á Mynd 1. Með umræddum breytingum leitast forysta hjúkrunar á Íslandi við að viðhalda gæðum náms og hjúkrunar til framtíðar.

Þann 16. október 2024 samþykkti Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild HÍ og þann 30. september 2025 samþykkti Hjúkrunarfræðideild HA að stefna að því að nám í hjúkrunarfræði til starfsréttinda yrði fimm ár; þrjú ár á B.S.-stigi og tvö ár á meistarastigi. Jafnframt var ákveðið að stefnt skyldi að því að fyrsta inntaka í hjúkrunarnám samkvæmt nýrri námsskrá yrði við HÍ og ári síðar við HA.

Aðdraganda þessa má rekja aftur til ársins 1999 þegar ráðherrar 29 Evrópulanda undirrituðu Bologna yfirlýsinguna sem kvað á um fyrirkomulag náms í Evrópu. Þar er lagt til að nám til B.S.-prófs sé þrjú ár, tvö ár til meistaraprófs og þrjú ár til doktorsprófs. Á þeim 27 árum sem liðin eru hafa miklar breytingar orðið á skipan menntunar á Íslandi en áður þótti nóg að hafa þriggja eða fjögurra ára B.S.-próf, eða minna, til að hljóta starfsréttindi í flestum starfsgreinum. Á þessum tíma hafa fjórar skýrslur verið ritaðar við HÍ (2003, 2007, 2009 og 2013) um hvort ætti að breyta námsfyrirkomulagi í hjúkrunarfræði til starfsréttinda, tvær þeirra í nánu samstarfi við Fíh og HA. Í þessum fyrri skýrslum var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væri tímabært að breyta námi í hjúkrunarfræði en á það er bent að nýjasta skýrslan er vel yfir áratuga gömul. Nú er svo komið að hjúkrunarfræði er eina námsgreinin sem veitir starfsréttindi á grundvelli B.S.-prófs, að tannsmíði undanskilinni, sem er þriggja ára B.S.-nám. Aðrar greinar hafa breytt sínu fyrirkomulagi og engin þeirra stytt nám sitt til starfsréttinda.

Tillaga að nýju námsfyrirkomulagi

Tillaga að nýju námsfyrirkomulagi er með þeim hætti að leitast er við að styrkja bæði aðferðafræði hjúkrunar og klíníska færni. Með aukinni samþættingu fræðilegs náms og klínísks náms og með meira færni- og herminámi, verða nemendur betur undirbúnir og geta betur nýtt stundir á klínískum vettvangi. Meginþungi klínísks náms á stofnunum verður á meistarastigi en meginþungi færni- og hermiþjálfunar í B.S.-náminu. Áfram er gert ráð fyrir að grunngreinar og almenn hjúkrun sé kennd á B.S.-stigi námsins en sérsvið hjúkrunar sem krefjast styrkingar hvað sjálfstæði og forystu varðar, verða á meistarastigi. Breytt námsskrá í hjúkrunarfræði var samþykkt á deildarfundi Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideildar HÍ 2. september 2025 (sjá Mynd 2), og lagðar fram námskeiðslýsingar og hæfniviðmið fyrir hvert námskeið. Unnið er að gerð nýrrar námskrár í hjúkrunarfræði við HA og gert er ráð fyrir að hún verði samþykkt í lok desember 2026.

Rökstuðningur fyrir breyttu fyrirkomulagi náms

Gild rök eru fyrir því að breytingar á námsskrá hjúkrunarfræðináms á Íslandi séu tímabærar. Á Mynd 3. eru helstu rök fyrir breytingunum dregin fram.

Nám í hjúkrunarfræði miðar að því hjúkrunarfræðingar geti tekist á við þær áskoranir sem felast í nútímaheilbrigðiskerfi. Tækniþróun, nýjar heilbrigðislausnir, nýsköpun í heilbrigðisþjónustu, þróun meðferða og aðrar nýjungar eru áskoranir sem eru samofnar nútímaheilbrigðisþjónustu. Samhliða þessum áskorunum þarf að huga að áhrifaþáttum félagslegs umhverfis, fjölbreyttrar lífsreynslu og menningarlegum bakgrunni. Einnig þarf að hafa í huga eðlilegt þroskaferli manneskjunnar frá fæðingu að dauða og frávikum á því auk umhverfisþátta sem hafa áhrif á líf og heilsu. Hjúkrunarfræðingar þurfa í störfum sínum að mæta skjólstæðingum þar sem þeir eru staddir í lífinu, í því umhverfi sem þeir búa, auk þess að geta átt í samstarfi við fagfólk úr fjölmörgum öðrum starfsstéttum. Þá þurfa hjúkrunarfræðingarnir sjálfir að endurspegla það samfélag sem þeir búa í m.t.t. til kyns og menningar. Störf hjúkrunarfræðinga eru þannig fjölþætt og viðfangsefni hjúkrunarfræðinga síbreytileg í takt við samfélagsbreytingar. Aukin meðallífslengd og hlutfallsleg fjölgun í aldurshópum eldra fólks verður til þess að skjólstæðingar hjúkrunar hafa enn flóknari hjúkrunarþarfir. Einnig hafa lífsstílssjúkdómar margvísleg áhrif á viðfangsefni hjúkrunar; kostnaður heilbrigðisþjónustu hækkar sífellt og huga þarf að breytingum á þjónustu, færa hana milli þjónustustiga og auka þannig hagkvæmni. Samtímis þarf að leggja áherslu á að fagfólk vinni í takt við hæfni sína og aukin þörf er á að hjúkrunarfræðingar sinni sjálfstæðum og sérhæfðum störfum. Stríð og hörmungar sem leiða til flótta fólks valda aukinni þörf fyrir menningarnæmi og hæfni í viðeigandi samskiptum sem og hjúkrun eftir áverka og áföll. Loftslagsbreytingar og náttúruhamfarir í kjölfar þeirra valda nýjum, öðrum og auknum heilsufarsvandamálum sem hjúkrunarfræðingar þurfa að hafa þekkingu og færni til að sinna. Eins hefur aukin skautun í samfélögum áhrif, þar sem hún getur valdið úlfúð, ofbeldi, mismunun og ójafnrétti sem hjúkrunarfræðingar mæta víða í störfum sínum.

Ísland er dreifbýlt og fámennt land. Skortur er á heilbrigðisstarfsfólki í svo til öllum starfstéttum og mikilvægt að þeir sem eru menntaðir til starfa í íslensku heilbrigðiskerfi fái breiða alhliða menntun sem gerir þeim fært að mæta þeim kröfum sem íslenskt samfélag gerir.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (World Health Organization [WHO]), hefur beint eindregnum tilmælum til ríkisstjórna, stjórnmálamanna, yfirvalda og vinnuveitenda um að styrkja hjúkrunarfræðistéttina og líta á það sem fjárfestingu en ekki kostnað. Gæði og aukin menntun hjúkrunarfræðinga stuðlar að öryggi sjúklinga og betri árangri einstaklinga, hópa og samfélaga. Framþróun í hjúkrun og efling starfa hjúkrunarfræðinga eru á heimsvísu talin mikilvæg til að auka aðgengi einstaklinga að alhliða heilbrigðisþjónustu en einnig sem svar við undirmönnun annarra heilbrigðisstétta.

Önnur rök fyrir breytingunum eru m.a. stytting framhaldsskólanna, kennslufyrirkomulag háskólanna og fjármögnun náms. Stytting framhaldskólanna gerir að verkum að nemendur koma nú yngri til náms í háskólum en með hærri aldri fylgir þroski til að takast á við krefjandi verkefni sem hjúkrun sannarlega er. Á Íslandi er skólaárið styttra en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Skólaárið í HÍ og HA telur 32 vikur á meðan skólaárið annars staðar á Norðurlöndunum telur 40-44 vikur. Tafla 1. sýnir samanburð á lengd hjúkrunarfræðináms á Norðurlöndum.

Með fjölgun nemenda síðustu árin í Hjúkrunar- og ljósmóðurfræðideild HÍ, hefur ekki verið unnt að halda náminu innan kennslualmanaks HÍ og hefur deildin þurft að fá undanþágu frá skipulaginu og lengja misserin inn í hefðbundin sumarleyfistímabil, sem reynist óvinsælt hjá nemendum, kennurum og á klínískum vettvangi.

Enn ein rökin eru breytt fjármögnunarlíkan íslenskra háskóla. Nám í hjúkrunarfræði hefur ávallt verið vanfjármagnað og nýja líkanið styður hreinlega ekki við að klínískt nám sé á B.S.-stigi, þar sem nám á B.S.-stigi fær helmingi minna fjármagn en nám á meistara- og doktorsstigi samkvæmt því fjármögnunarlíkani sem tók gildi 2024.

Áskoranir

Við endurskoðunina sem og kynningar á samþykktum tillögum skólanna hafa áskoranir breytinganna verið skoðaðar og ræddar. Haghafar hafa í nokkrum mæli lýst yfir áhyggjum af áhrifum breytinganna og háskólarnir í samstarfi við Fíh og Ljósmæðrafélag Íslands hafa leitast við að leggja fram raunhæfar tillögur að lausnum afleiddra þátta. Samantekt á þeim tillögum hefur verið send ráðuneytum heilbrigðismála og háskólamála auk Embætti landlæknis. Hér er brugðist við nokkrum af þessum áskorunum.

Samanburður við nám í öðrum löndum

Hjúkrunarfræðinám á Íslandi sem og í Evrópu fylgir allt Evróputilskipun 2005/36/EC um innihald náms og gefur samevrópskt hjúkrunarleyfi en bent hefur verið á að nám annars staðar sé styttra en á Íslandi. Það er rétt í árum talið en ekki námslengd. Eins og sést í Töflu 1 er skólaárið styttra og þéttara á Íslandi og þurfa íslenskir nemendur að taka 1,9 einingu á viku á meðan nemendur annars staðar á Norðurlöndunum taka 1,4-1,5 einingar á viku. Til að uppfylla tilskyldar kröfur um klínískar stundir fyrir hjúkrunarleyfi er þess krafist hérlendis að nemendur í hjúkrunarfræði skili vinnustundum sem samsvara þriggja mánaða vinnu við hjúkrun undir handleiðslu hjúkrunarfræðings, utan hefðbundins klínísks náms, fyrir útskrift. Auk þess vinna flestir nemendur á Íslandi með námi sem er fáheyrt annars staðar á Norðurlöndunum. Sú vinna er þó ekki undir stjórn menntastofnana og undir hælinn lagt hvað og hvernig nemendur bæta við sig klínískri þekkingu þar. Félagslegt nám (e. social learning) án stýringar er ekki alltaf besta leiðin til náms.

Áhyggjuraddir hafa heyrst um að umræddar breytingar leiði til þess að hjúkrunarfræðingar með nám frá öðrum löndum sem ekki er á meistarastigi muni ekki fá starfsleyfi hér á landi. Það verður ekki þannig. Sem fyrr munu hjúkrunarfræðingar sem uppfylla skilyrði tilskipunar 2005/36/EC með síðari breytingum, um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi áfram geta sótt um hjúkrunarleyfi á Íslandi. Bundið er í milliríkjasamninga að leyfi í einu aðildarlandi samningsins jafngildir leyfi í öðru landi og var því aldrei ætlunin að girða fyrir hjúkrunarleyfi þeirra sem menntast annars staðar en á Íslandi. Hér eftir sem hingað til munu hjúkrunarfræðingar frá öðrum löndum geta fengið hjúkrunarleyfi á Íslandi svo fremi þeir uppfylli Evrópureglugerðina. Breytingin er ekki talin íþyngjandi og talin standast meðalhófsprófun sem mælt er fyrir um í lögum nr. 79/2025 um breytingu á lögum nr. 26/2010 um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi til starfa hér á landi. Dæmi um lengra nám og á öðrum námsstigum til starfsréttinda í öðrum fagstéttum eru þegar til staðar.

Sérfræðingar í hjúkrun

Mikilvægt er að sú góða menntun og þjálfun sem sérfræðingar í hjúkrun hafa í dag haldist óbreytt. Má segja að eitt af leiðarljósum endurskoðunar hafi verið að slá ekki af gæðum en jafnframt að gera ferlið að sérfræðiviðurkenningu ekki íþyngjandi. Sýn HÍ og HA ásamt forystu fagfélaga hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra, er að eitt ár í formlegu sérhæfðu námi bætist ofan á hið nýja almenna meistaranám og þar á eftir tveggja ára starfsþjálfun til sérfræðiréttinda eins og nú er. Þessi sýn er í takti við tillögur annarra fagstétta með fimm ára meistaranám til starfsréttinda, eins og félagsráðgjafa og sjúkraþjálfara. Í heild verða þetta átta ár frá upphafi náms, líkt og verið hefur. Unnið verður að útfærslu sérfræðináms í samstarfi við Fagdeild sérfræðinga, forstöðumenn fræðasviða og klínískar stofnanir.

Nýtt B.S.-nám í hjúkrunarfræði

Þriggja ára B.S.-nám í hjúkrunarfræði er hluti af heildarnámi til starfsréttinda og þjónar fyrst og fremst þeim tilgangi að undirbúa nemendur fyrir meistaranám til starfsréttinda. Fyrirmyndir þessa fyrirkomulags eru m.a. sóttar til náms í sjúkraþjálfun, læknisfræði, lyfjafræði og félagsráðgjöf við HÍ. Þeir sem ljúka B.S.-prófi fá ekki hjúkrunarleyfi. Þar vantar upp á bæði klínískt og fræðilegt nám til að mæta skilyrðum Evróputilskipunarinnar og hæfniviðmiðum til starfsleyfis hjúkrunarfræðinga. Hins vegar munu B.S.-menntuð hafa hlotið nám í ýmsum undirstöðuþáttum hjúkrunar sem nýst gæti víða innan eða utan heilbrigðiskerfisins kjósi þeir einstaklingar að halda ekki áfram námi til starfsréttinda. Varað hefur verið við þeirri sviðsmynd að stjórnvöld verðfelli nám hjúkrunarfræðinga á einhvern hátt og bjóði upp á skemmri skírn til starfsréttinda. Við höfum enga trú á að stjórnvöld sem vilja tryggja gæði hjúkrunar til framtíðar, taki upp á því að gjaldfella íslenskt nám í hjúkrunarfræði og draga úr kröfum um hæfni.

Framhaldsnám erlendis

Nám til starfsréttinda í hjúkrunarfræði og hjúkrunarleyfi er almennt inntökuskilyrði í meistaranám í hjúkrunarfræði um heim allan. Hjúkrunarfræðingar framtíðarinnar með meistarapróf til starfréttinda ættu því að hafa greiðan aðgang að meistaranámi í öðrum löndum. M.S.-prófið veitir aðgang að doktorsnámi erlendis eins og verið hefur. Hvort fólk með þriggja ára B.S.-próf í hjúkrunarfræði komist í frekara nám í öðrum löndum, veltur á því hvaða skilyrði skólar setja og má vænta þess að gerð sé krafa um hjúkrunarleyfi og þar með að skilyrðum Evrópureglugerðar sé fullnægt, til að komast í klínískt framhaldsnám fyrir hjúkrunarfræðinga.

Aðsókn í námið og festa í starfi

Undanfarin áratug hefur nemendum sem komast áfram í námi eftir samkeppnispróf í hjúkrunarfræði verið fjölgað um 50% auk þess sem HÍ hefur nú í nokkur ár boðið upp á hjúkrunarfræði fyrir fólk með annað háskólanám. Aðsókn hefur verið breytileg en enn eru það fyrst og fremst konur sem sækja í hjúkrunarfræðinám en jafna þyrfti hlut kynja sem gefur til kynna hvar sóknarfærin eru. Miðað við aðrar námsleiðir og starfstéttir s.s. sjúkraþjálfun og félagsráðgjöf, má gera ráð fyrir því að til lengri tíma litið muni aðsókn aukast. Við væntum þess að sama gildi um hjúkrunarfræðinga eins og aðrar stéttir þar sem meiri menntun fylgir aukin tryggð við fagið og að fleiri hjúkrunarfræðingar sjái starfsferil sinn í hjúkrun út starfsævina. Engar vísbendingar fundust um að stytting náms eða minna nám dragi úr brottfalli eða auki festu í starfi. Þvert á móti hafa fjölmargar rannsóknir víðs vegar í heiminum ítrekað sýnt fram fylgni milli betri menntunar hjúkrunarfræðinga og afdrifa sjúklinga s.s. að draga úr tíðni ótímabærs dauðdaga í kjölfar aðgerða (sjá rannsóknir Lindu Aiken og félaga). Einnig benda rannsóknir til þess að með lengra námi hjúkrunarfræðinga aukist starfsánægja þeirra og festa í starfi sem er meginmarkmið breytinganna.

Lokaorð

Sterk rök hníga að því að tímabært sé að breyta námsskrá í hjúkrunarfræði til samræmis við aðrar háskólamenntaðar stéttir á Íslandi. Vissulega fylgja breytingum áskoranir en við teljum hjúkrunarfræðinga fullfæra um að mæta þeim af skynsemi, rökfestu og einurð. Háskólarnir ásamt Fíh eru einhuga um að nú sé rétti tíminn til að breyta námsskrá hjúkrunarfræðináms á Íslandi og efla þannig hjúkrunarfræðinga með hag framtíðar skjólstæðinga að leiðarljósi.

Þessi grein byggir á skýrslum sem unnar voru í tengslum við endurskoðun námsskrár í hjúkrunarfræði og nálgast má hjá höfundum. Auk höfunda sátu eftirtaldir kennarar við HÍ og HA í undirbúningshópum um endurskoðunina: Brynja Örlygsdóttir (HÍ), Embla Ýr Guðmundsdóttir (HÍ), Gísli Kort Kristófersson (HA), Sigrún Sunna Skúladóttir (HÍ), Steinunn Jónatansdóttir (HA), Valgerður Lísa Sigurðardóttir (HÍ), Þóra Jenný Gunnarsdóttir (HÍ).

Mynd 1. Þróun háskólanáms í hjúkrunarfræði á Íslandi.