Markmið þessarar fræðslugreinar er að beina athygli hjúkrunarfræðinga að sjálfsvígum og sjálfsvígshættu meðal eldra fólks þ.e. 60-74 ára og 75 ára og eldri. Tilgangurinn er að auka skilning og þekkingu hjúkrunarfræðinga á því hvernig bregðast á við ef skjólstæðingur er mögulega í sjálfsvígshættu og fjalla um gagnreynd viðbrögð. Einnig verður farið í úrræði og eftirfylgd í kjölfar sjálfsvígs.

Sjálfsvíg eru alþjóðlegur lýðheilsuvandi. Þau eru tuttugasta algengasta dánarorsökin á heimsvísu. Algengari en þeir sem deyja samtals vegna malaríu, brjóstakrabbameins, stríða eða morða (WHO, 2023). Yfir 720 þúsund manns deyja af völdum sjálfsvígs á hverju ári í heiminum og það eru eingöngu sjálfsvígin sem eru skráð (WHO, e.d.). Árleg aldursstöðluð tíðni sjálfsvíga í Bandaríkjunum árið 2023 var 14,1 á hverja 100 þúsund íbúa (Garnett og Zehner, 2025). Samkvæmt tölum frá embætti landlæknis dó að meðaltali 42,6 í sjálfsvígi á Íslandi á árunum 2020–2024, sem jafngildir 11,5 dauðsföllum á hverja 100.000 íbúa (embætti landlæknis, 2025a).

Nýlegar rannsóknir og skýrslur um sjálfsvíg í Bandaríkjunum meðal 75 ára og eldri benda til þess að tíðni sjálfsvíga meðal eldri karla hafi aukist á árunum 2018–2020 og aukist lítillega meðal eldri kvenna á milli 2019 og 2020. Frá 2022 til 2023 hefur tíðnin hins vegar aukist meðal eldri kvenna 75 ára og eldri en lækkað meðal eldri karla 75 ára og eldri (Garnett o.fl., 2022; Garnett og Zehner, 2025). Á Íslandi voru miklar sveiflur á milli ára í sjálfsvígstíðni meðal 75 ára og eldri á árunum 2014-2023, en meðaltalið er 7,0 dauðsföll á hverja 100 þúsund íbúa (embætti landlæknis, 2025a). Sjálfsvígstíðni á aldursbilinu 60–74 ára er hærri en hjá 75 ára og eldri, með 16,7 dauðsföll á hverja 100 þúsund Íslendinga á sama árabili (embætti landlæknis, 2025a).

Mikilvægt að hafa í huga að hvert einasta sjálfsvíg er harmleikur fyrir þau sem að eftir lifa; foreldra, maka, systkini, ömmur, afa, börn, vini eða nágranna og það getur haft langtímaáhrif fyrir fjölskyldur og samfélög. Bandarísk landskönnun leiddi í ljós að flestir, 94%, trúa því að hægt sé að koma í veg fyrir sjálfsvíg og að þau myndu vilja hjálpa ef einhver sem þau þekktu væri í sjálfsvígshugleiðingum (National Action Alliance for Suicide Prevention, 2018).

Skilgreiningar

Áður en rætt er um sjálfsvíg er mikilvægt að átta sig á hugtakanotkun og orðræðu í kringum efnið á íslensku. Í töflu 1 eru skilgreiningar á orðum sem tengjast sjálfsvígum en þegar allir nota sama tungumálið aukast tækifærin fyrir sjálfsvígsforvarnir og íhlutun.

Áhættu- og verndandi þættir sjálfsvígs hjá eldra fólki

Sjálfsvígshegðun er á rófi frá óljósum sjálfsvígshugsunum yfir í nákvæma sjálfsvígsáætlun en það eru margir þættir sem geta annaðhvort aukið eða verndað gegn hættu á sjálfsvígi. Samkvæmt Koo o.fl., (2017) er munur á áhættuþáttum milli aldurshópa eldra fólks en sú heimild skiptir eldra fólki í þrjá aldurshópa þ.e. 85 ára og eldri, 75–84 ára og 65–74 ára. Áhættuþættir fyrir sjálfsvígi meðal 85 ára og eldri eru líkamlegir kvillar sem draga úr getu til að standa á eigin fótum, missir ástvina, félagsleg einangrun og sjálfsvíg í nærumhverfi þeirra. Hjá aldurshópnum 75–84 ára voru geðsjúkdómar, fyrri tilraun til sjálfvígs og fjárhags- og lagatengd vandamál áhættuþættir. Geðröskun og meðferð við henni voru sterkari áhættuþættir hjá yngsta aldurshópnum, 65–74 ára en hjá elsta hópnum 85 ára og eldri.

Eldra fólk er ekki einsleitur hópur og frekari rannsókna er þörf til að varpa skýrara ljósi á áhættu- og verndandi þætti fyrir hvert aldursbil. Verndandi þættir eru bæði umhverfis- og persónulegir þættir sem geta komið í veg fyrir eða verndað fólk gegn því að það fái sjálfsvígshugsanir. Nýleg rannsókn, sem þó beindist ekki sérstaklega að eldra fólki, gefur til kynna að almennir verndandi þættir sjálfsvíga séu, jákvæð sjálfsmynd, seigla, aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og jákvætt viðhorf gagnvart þeirri þjónustu (Holman og Williams, 2020). Yfirlit yfir almenna áhættu- og verndandi þætti sjálfsvíga meðal eldra fólks eru í töflu 2 (Beghi o.fl., 2021; Conwell o.fl., 2011; Conejero o.fl., 2018; Koo o.fl., 2017; Raue o.fl., 2017). Sterkustu áhættuþættir sjálfsvíga fyrir alla aldurshópa eru: fyrri tilraunir til sjálfsvígs, lyndisraskanir, misnotkun áfengis og annarra vímuefna og aðgangur að banvænum hlutum og aðstæðum.

Flestir sem létust af völdum sjálfsvígs í hópi eldra fólks höfðu haft samband við heilsugæslu innan eins árs fyrir dauða sinn. Því er mikilvægt að hjúkrunarfræðingar og annað fagfólk á heilsugæslustöðvum geti skimað fyrir þunglyndi, gert sjálfsvígsáhættumat og viðbragðsáætlun (Ahmedani o.fl., 2014; Raue o.fl., 2017; Bryan o.fl. 2017; Bryan og Rudd, 2018).

Klínísk saga um Gunnar sem hittir Sigrúnu hjúkrunarfræðing í heilsugæslunni:

Gunnar er 82 ára gamall. Gunnar vann lengst af sem sjómaður. Hann missti eiginkonu sína úr krabbameini fyrir tveimur árum. Hann býr einn í eigin húsnæði rétt fyrir utan lítið sjávarpláss á Norðurlandi. Hann á tvær dætur, Katrínu og Önnu, og einn son, Sigurð, sem búa í u.þ.b. 30 km fjarlægð. Þau heimsækja hann öðru hverju og koma stundum með barnabörnin fjögur til að heimsækja afa sinn.

Gunnar á orðið erfitt með að keyra og er af þeim sökum nokkuð einangraður. Honum finnst gaman að lesa og horfa á sjónvarp. Hann hittir sveitunga sína einu sinni í viku og tekur í spil í félagsheimili hreppsins. Nýleg aðgerð á blöðruhálskirtli og þvagleki sem hann er með í kjölfarið hefur dregið úr löngun hans til félagslegra samskipta. Hann hefur eftir aðgerðina verið að nota þvaglekanærbuxur fyrir karlmenn en vonast til að geta hætt að nota þær. Skotveiðar eru ástríða hjá Gunnari en vegna þess að hann á orðið erfitt með að ganga og standa lengi í einu er erfitt fyrir hann að fara á veiðar. Gunnar eldar ekki oft.

Gunnar tekur lyf við háþrýstingi og gáttatifi. Blóðþrýstingur er á milli 118/76 og 132/90. Fyrir aðgerðina vó hann 91 kg en í dag vegur hann 80 kg. Gunnar er 172 cm á hæð. Gunnar á sögu um þunglyndi. Við því hefur hann fengið lyf og samtalsmeðferð. Hann hætti sjálfur að taka þunglyndislyfin. Hann sagði þau valda sér svima og þokukenndum hugsunum en tekur enn svefnlyf áður en hann leggst til svefns.

Gunnar fékk tíma á heilsugæslunni og hitti þar hjúkrunarfræðing til að fara yfir stöðuna með þvaglekann ásamt mati á almennri heilsu og líðan. Sigrún hlustar og horfir, hún tekur eftir einkennum þunglyndis hjá Gunnari. Hún ákveður því að skima fyrir alvarleika þunglyndisins með því að leggja fyrir hann sjálfsmatslistann PHQ9 í viðtalinu en sá listi er meðal gagnreyndra matstækja sem til eru í verkfærakistu heilsugæslunnar (Andri S. Björnsson o.fl. 2018; Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu, 2025). Annað mælitæki sem einnig er hægt að nota til að meta þunglyndi hjá eldra fólki er GDS (Geriatric Depression Scale) (Margrét Valdimarsdóttir o.fl. 2000).

Sjálfsmatslistinn PHQ-9 felur í sér níu spurningar. Sigrún sér að Gunnar hikar við að svara síðustu spurningunni í listanum um hvort hann væri með sjálfsvígshugsanir þ.e. hvort Gunnar hafi hugsað um að það væri betra að hann væri dáinn eða hugsað um að skaða sig á einhvern hátt. Heildarstig Gunnars skv. PHQ-9 listanum bentu til miðlungs alvarlegs þunglyndis. Fyrir spurninguna varðandi hugsanir um dauða fékk hann stig sem þýddu að þörf var á frekara mati á sjálfsvígshættu. Í framhaldi af skimuninni fyrir þunglyndi með PHQ-9 og klínísku mati ákveður Sigrún að spyrja Gunnar nánar um líðan og aðstæður.

Dæmi um samtal á milli Gunnars og Sigrúnar hjúkrunarfræðings í kjölfar skimunar á þunglyndiseinkennum og mati á sjálfsvígshættu:

Sigrún: Hvernig líður þér?

Gunnar: Mér líður eins og ég sé hreinlega að verða of gamall til að vera til. Ég held ég sé bara leiður yfir öllu sem ég get ekki lengur gert. Blöðruhálskirtillinn og hjartað hafa ekki hjálpað! Mér líður eins og smákrakka með þessa bleyju. Ég fór ekki einu sinni á gæsaveiðar í ár af því að flestir vinir mínir eru hættir að veiða og sonur minn komst ekki með mér í ár eins og hann er vanur að gera. Ég veit það ekki ... kannski ætti ég bara að fara út í móa og ekki koma aftur. Það myndi enginn finna mig í einhvern tíma. Ég er algerlega gagnslaus.

Sigrún: Ég heyri að þvaglekinn fer illa með þig. Ég skal aðstoða þig við fá annað álit þvagfæraskurðlæknis á stöðunni. Ég heyri líka að þér finnst þú vera leiður og þú lýsir ákveðnu vonleysi. Gunnar … þegar við erum undir álagi, upplifum heilsukvilla eða leiða þá er ekki óalgengt að okkur finnist eins og ekkert muni lagast. Ég held að við gætum unnið saman í því að láta þér líða betur en ég hef áhyggjur af þessum hugsunum þínum varðandi það að vilja deyja og hugleiðingum þínum að vilja fara út í móa og koma ekki aftur. Mundir þú segja að þú sért með skýra áætlun um að taka eigið líf? Og var eitthvert ákveðið augnablik eða atvik sem leiddi til þess að þú byrjaðir að hugsa um að taka eigið líf?

Gunnar: Mér leið mjög illa þegar ég gat ekki lengur farið á veiðar. Það var það eina sem ég naut virkilega að gera. Mér leið líka eins og enginn væri til staðar fyrir mig. Einnig hefur þetta bleyjustand alveg farið með mig. Ég datt í það að vorkenna sjálfum mér og hugsa um hversu ömurlegt lífið getur verið. Ætli það hafi ekki verið þá sem ég byrjaði að hugsa um þetta.

Mikilvægt er að Sigrún hjúkrunarfræðingur staðfestir og viðurkennir líðan Gunnars og fer strax í að meta sjálfsvígshættuna nánar. Hér hefði verið auðvelt að svara Gunnari á þann hátt að hann hefði ekki opnað sig frekar og samtalið því lokast. Sigrún bregst við með því að ræða og meta nánar sjálfsvígshættu Gunnars, vísar honum strax til heilsugæslulæknis og leggur það til að vinna með honum viðbragðsáætlun við sjálfsvígshættu (e. crisis response plan) og finnur lausnir með honum (NHS, 2025; Bryan o.fl., 2017; Bryan og Rudd, 2018).

Sigrún: Hefur þú hugsað um hvernig þú gætir tekið þitt eigið líf?

Gunnar: Já, ég hugsaði um að taka byssuna, labba einn út í móa og skjóta mig.

Sigrún: Varst þú byrjaður að undirbúa þig til að gera þetta?

Gunnar: Ég tók byssuna út úr læsta skápnum og horfði á hana. Ég tók líka út skotfærin en var hugsað til sonar míns sem varð til þess að ég hlóð ekki byssuna. Ég upplifði í sama andartaki að ég gæti ekki gert fjölskyldunni minni það. Það yrði hræðilegt fyrir þau að vita að ég hafi dáið á þennan hátt og að þau hafi ekki getað gert neitt til að hjálpa.

Sigrún: Er það þetta sem stoppaði þig í að nota byssuna, að hugsa um fjölskylduna þína? Var eitthvað annað sem stoppaði þig?

Gunnar: Ja ... það var rigning (brosir við) og ég er með gigtarverki í fótleggjunum og það er löng ganga út í móa. Ég hugsaði að ég gæti lifað af einn dag í viðbót, þannig að ég gekk frá byssunni og skotunum. En þú hefur rétt fyrir þér það var í raun það að hugsa til fjölskyldunnar minnar sem stoppaði mig.

Sigrún: Segðu mér frá síðustu tveimur vikum. Hversu oft myndir þú segja að þú hafir hugsað um að vilja ekki lifa lengur?

Gunnar: Ég hugsa sennilega um það flesta daga.

Sigrún: Hefurðu einhvern tíma áður verið með sjálfsvígshugsanir?

Gunnar: Já, þegar ég var um tíma einn á sjó á litlum dalli áður en ég fékk pláss á togaranum. Mér fannst erfitt að vera svona einn úti á sjó þá hugsaði ég um sjálfsvíg og drakk ótæpilega. Þetta var erfitt tímabil en lagaðist þegar ég fór á togarann, hætti að drekka, kynntist konunni minni og stofnaði fjölskyldu.

Sigrún: Fyrir utan byssuna, hefurðu hugsað um aðrar leiðir til að taka eigið líf?

Gunnar: Ég er ekki með mikla matarlyst. Ég hugsa því stundum um hvað myndi gerast ef ég hætti bara að borða. En, ég held það tæki allt of langan tíma og fjölskyldan mín myndi taka eftir því ef ég borðaði ekkert. Ég vil ekki að þau hafi áhyggjur. Ég hef ekki hugsað um lyfin mín sem leið til að deyja, þau eiga að hjálpa mér.

Sigrún: Hversu líklegt er að þú komir sjálfsvígshugsunum þínum í framkvæmd næstu tvær vikurnar?

Gunnar: Ekki mjög líklegt hugsa ég. Ég verð nú frekar órólegur bara af því að tala um þetta við þig. Mér líður ekki vel einum og verð stundum einmana. Ég bara gæti ekki gert fjölskyldunni minni það að deyja á þennan hátt. Ég held ég þurfi bara að halda þetta út. Ég hef getað það áður og ég get gert það núna.

Sigrún: Gunnar, ég hef áhyggjur af þér og sjálfsvígshugsununum þínum. Þú hefur verið lengi með þessar hugsanir en nú ert þú með áætlun og þú hefur hugsað um aðferðir til að taka þitt eigið líf. Þessar hugsanir eru til staðar flesta daga vikunnar. Mig langar að leggja til að við gerum saman viðbragðsáætlun og vinnum saman að því að halda þér úr hættu og að þú náir betri líðan. Ég ætla einnig að gefa þér tíma hjá vakthafandi lækni núna á eftir til að hann geti metið með þér hvort ekki sé þörf á því að hefja aftur þunglyndislyfjameðferðina. Hvað finnst þér um þessar tillögur?

Gunnar: Það þarf að gera eitthvað … Líklega þarf ég að fara aftur á þunglyndislyfin. Ég er tilbúinn í að hitta þig aftur og er líka til í að heyra nánar um þessa viðbragðsáætlun og hvernig hún virkar.

Þegar skjólstæðingar gefa í skyn sjálfsvígshugsanir í samtali eiga þeir ekki að fá að fara án þess að hafa gengið í gegnum ítarlegt matsferli, þar á meðal mati á andlegu ástandi, geðheilsumati, læknisskoðun og endurskoðun lyfja. Sigrún vann strax með vísbendingar sem komu fram í samræðunum við Gunnar varðandi sjálfsvígshættu. Mikilvægt er að hjúkrunarfræðingar og annað fagfólk taki eftir merkjum um vanlíðan og spyrji nánar út í hana.

Í töflu 3 er listi yfir dæmi um vísbendingar í tali sem við ættum að heyra og taka eftir.

Skref fyrir grunn í sjálfsvígsáhættumati: Hlustum, horfum, metum, bregðumst við, finnum lausnir og fylgjum eftir

Tilgangurinn með því að gera sjálfsvígsáhættumat er að draga úr líkum á sjálfsvígi. Það getur dregið úr sjálfsvígshugleiðingum fólks að tala um líðan sína við aðila sem það treystir. Það getur líka hjálpað því að átta sig á að það þurfi sennilega að leita sér hjálpar.

1. Hlustum og horfum

Mikilvægt er að tala við eldra fólk um hugsanir og/eða áætlanir þess um að deyja af völdum sjálfsvígs. Eftirfarandi tal og/eða hegðun gæti verið vísbending um að einhver gæti verið í sjálfsvígshættu. Breyting á hegðun gæti einnig bent til sjálfsvígshættu, sérstaklega ef viðkomandi hefur ekki hegðað sér þannig áður, hegðunin hefur aukist undanfarið, eða hún virðist tengjast sársaukafullum atburði, missi eða breytingum:

• Talar um vonleysi eða enga ástæðu til að lifa
• Dregur sig í hlé eða einangrar sig
• Talar um að vilja deyja eða vilja taka eigið líf
• Áætlun um hvernig eigi að taka eigið líf
• Talar um að vera í sjálfheldu eða þjást óbærilega
• Talar um að vera byrði á öðrum
• Kveður fjölskyldu/vini
• Breytir erfðaskrá eða gefur eigur sínar
• Eykur áfengis- og/eða vímuefnaneyslu
• Safnar lyfjum
• Undirbýr sig fyrir langferð, t.d. með því að borga reikninga, segja upp áskriftum eða kemur gæludýri í fóstur
• Sýnir öfgakenndar geðsveiflur, er kvíðin/n eða óróleg/ur, sýnir heift eða talar um hefnd
• Breyting á svefnvenjum, svefnleysi og/eða þreyta

Ef heilbrigðisstarfsfólk sér eða heyrir þessi hættumerki hjá skjólstæðingi er mikilvægt að taka þau alvarlega því þau gætu bent til þess að viðkomandi sé í sjálfsvígshugleiðingum. Nauðsynlegt næsta skref er að meta fyrir geðheilsuvanda og sjálfsvígshættu.

2. Metum

Eftir að hafa metið að sjálfsvígshætta sé til staðar hjá eldra fólki notar heilbrigðisstarfsfólk mismunandi leiðir til að ákveða hversu mikil hættan er. Flest heilbrigðisstarfsfólk sem gerir mat á sjálfsvígshugunum og/eða fyrirætlun um sjálfsvíg spyr spurninga í þeim tilgangi að flokka sjálfsvígshættu sem litla, miðlungs eða mikla (Betz og Boudreaux, 2016; Sinclair og Leach, 2017). Þessi aðferð við að ákvarða hversu mikil sjálfsvígshættan er leiðir hins vegar ekki til fyrirbyggjandi íhlutana. Það að flokka sjálfsvígsáhættu í litla, miðlungs eða mikla snýst um að móta heildrænt áhættumat byggt á áhættustöðu (e. risk status), áhættuástandi (e. risk state), tiltækum úrræðum (e. available resources) og fyrirsjáanlegum breytingum (e. foreseeable changes) (Pisani o.fl., 2016). Markmiðið með því að meta sjálfsvígshættu er að gæta að öryggi skjólstæðingsins og draga úr hættunni á sjálfsvígi (Sigurður Páll Pálsson, 2018).

Í stað þess að spá fyrir um hættu á sjálfsvígi (lítil, miðlungs, mikil) er hægt að nota forvarnarlíkan sem miðast við að í kjölfarið sé búin til forvarnaráætlun vegna sjálfsvígs. Í þessu forvarnarlíkani, sem kalla má PORF-líkanið eða PORF-áhættumatið (PreventionOriented Risk Formulation), er öllum upplýsingum sem tengjast sjálfsvígshættunni safnað saman í þeim tilgangi að stuðla að skýrum samskiptum milli skjólstæðings, fjölskyldu og heilbrigðisstarfsfólks.

Áhættustaða vísar til sjálfsvígshættu skjólstæðingsins í samanburði við svipað þýði. Áhættuástand er sjálfsvígshætta skjólstæðingsins í samanburði við sína eigin grunnlínu eða ákveðna tímapunkta. Áhættustaða og áhættuástand er metið byggt á styrkleikum og verndandi þáttum skjólstæðingsins, langtímaáhættuþáttum, hvatvísi/sjálfsstjórn (þ.m.t. vímuefnanotkun), fyrri og yfirstandandi sjálfsvígshegðun, ríkjandi streituvöldum og öðrum orsakavöldum, einkennum og þjáningum og nýlegum breytingum á þeim, og félagslegri þátttöku og samböndum. Áhættustaða og áhættuástand gefa skýra mynd af stöðu skjólstæðingsins eins og það er á þessum tímapunkti en segir ekki til um sjálfsvígshættu. Öllu heldur getur þetta mat gefið til kynna hvaða íhlutun sé nauðsynleg til að draga úr sjálfsvígshættu. Tiltæk úrræði vísa til innri og félagslegra styrkleika sem hver skjólstæðingur, fjölskylda og fagaðilar hafa aðgang að eða búa yfir og stuðla að öryggi og mótun meðferðaráætlunar. Þetta á ekki við um áðurnefnda almenna verndandi þætti heldur þá sem eru tiltækir fyrir einstaka skjólstæðing sem er með sjálfsvígshugsanir. Fyrirsjáanlegar breytingar eru atburðir eða streituvaldar sem gætu snögglega annaðhvort aukið eða dregið úr sjálfsvígshættu. Markmiðið með PORF-áhættumatinu er að sjá fyrir breytingar í lífi skjólstæðingsins, t.d. heilsu/ geðheilsufars-, fjárhags- og félagslegar breytingar sem gætu haft áhrif á sjálfsvígshættu í framtíðinni. Tiltæk úrræði og fyrirsjáanlegar breytingar móta ákvarðanir um meðferðaráætlun.

Áhættumat í tilfelli Gunnars gæti verið svohljóðandi:

Áhættustaða Gunnars er hærri en hjá eldra fólki almennt þar sem hann þjáist af þunglyndi og er með sjálfsvígshugsanir. Hann þjáist af þunglyndi vegna líkamlegra kvilla, skertrar hreyfigetu og félagslegrar einangrunar. Hann finnur fyrir einmanaleika eftir að konan hans dó. Þrátt fyrir að lýsa áætlun um framkvæmd á sjálfsvígi er hann viss um að hann muni ekki fylgja henni eftir vegna áhrifa á fjölskylduna. Áhættuástand Gunnars síðustu tvær vikur er alvarlegra í samanburði við það sem hefur verið áður vegna þess að hann var með sjálfsvígshugsanir flesta daga síðustu tvær vikurnar (sbr. PHQ-9) og vegna þess að hann losaði öryggið af byssunni sinni í þeim tilgangi að nota hana til sjálfsvígs. Hann hugsaði einnig um aðra aðferð við að framkvæma sjálfsvíg (hætta að borða/drekka). Tiltæk úrræði: Gunnar hefur góða kímnigáfu, vini og fjölskyldu sem þykir vænt um hann og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Hann þjáist ekki af minnistruflunum og hann er enn fær um að keyra. Hann getur einnig viðurkennt að hann sé með sjálfsvígshugsanir og áætlun um sjálfsvíg. Fyrirsjáanlegar breytingar sem gætu aukið á sjálfsvígshættu Gunnars er frekari skerðing á líkamlegri heilsu og færni og frekari einangrun. Jákvæðar breytingar sem gætu dregið úr sjálfsvígshættu Gunnars er aukið gefandi félagsstarf, aukin hreyfigeta, losna við eða sættast við bleyjuna og viðbragðsáætlun sem meðal annars nær til þess að takmarka aðgang að banvænum hlutum og aðstæðum.

3. Bregðumst við og finnum lausnir

Nýjar rannsóknir sýna að viðbragðsáætlun (e. crisis response plan) sýni marktækt betri árangur en samningur um öryggi (e. contract for safety) sem hefur verið notaður í heilbrigðisþjónustu (Bryan et al. 2017; Conti o.fl. 2020). Sigrún hjúkrunarfræðingur var nýkomin af námskeiði um mikilvægi þess að kunna að gera viðbragðsáætlanir með skjólstæðingum sem væru með sjálfsvígshugsanir eða hefðu reynt sjálfsvíg. Hún hafði sóst eftir því að fara á námskeiðið vegna þess að hún hafði áhyggjur af mörgum eldri skjólstæðingum sem hún væri að sinna á heilsugæslustöðinni. Henni fannst margir eldri skjólstæðinga sinna vera að kljást við félagslega einangrun og einmanaleika (Halldór S. Guðmundsson og Sigurveig H. Sigurðardóttir, 2024). Viðbragðsáætlun leggur áherslu á og útlistar hvað skjólstæðingur eigi að gera í krísu. Hún eykur færni skjólstæðings og sjálfsvirðingu en aðalatriðið er að hún styrkir vilja hans til að lifa (Bryan o.fl. 2017). Þegar heilbrigðisstarfsfólk vinnur viðbragðsáætlun með skjólstæðingum sínum er mikilvægt að ræða opinskátt um sjálfsvígshugsanir og/eða tilraunir til sjálfsvígs og hversu áríðandi það er að gera viðbragðsáætlun áður en hugsanir og tilfinningar bera skjólstæðinginn ofurliði. Það virkar best að skjólstæðingur handskrifi sjálfur sína eigin einföldu en markvissu viðbragðsáætlun á lítið spjald sem hann geymir í vasanum, í veskinu eða töskunni og getur þannig gripið til hennar á auðveldan hátt. Gjarnan er spjaldið plastað eða tekin mynd af því og geymt í farsíma skjólstæðings til að auðvelda aðgengi að því. Viðbragðsáætlun er gerð í samtali og samvinnu á milli fagmanns og skjólstæðings þar sem skjólstæðingur hefur sagt fagmanni frá aðstæðum sínum, sjálfsvígshugsunum og/eða sjálfsvígstilraunum. Í samtalinu eykst skilningur fagmanns á aðstæðum skjólstæðings og aðdragandi sjálfsvígshugsana hefur verið kortlagður. Frásögn skjólstæðings hjálpar til við að skilja hvernig sjálfsvígshugsanir, t.d. í tilviki Gunnars, koma til út frá lífsögu hans.

Mikilvægt er að ræða við skjólstæðinginn hvernig hægt sé að takmarka aðgengi að þeim aðferðum til sjálfsvígs sem viðkomandi hefur nefnt, líkt og að fjarlægja skotvopn og skotfæri eða setja þau í geymslu, eins og í tilfelli Gunnars. Einnig er mikilvægt að minnka magn tiltækra lyfja sem taka mætti sem ofskammt og draga úr eða útiloka færi á að framkvæma sjálfsvíg. Þegar skjólstæðingur, Gunnar í okkar tilfelli, er tilbúinn að gera fimm atriða viðbragðsáætlunina þá þarf fagmaður, Sigrún hjúkrunarfræðingur, að fara í eftirfarandi atriði með Gunnari og hann skráir með penna á spjaldið sitt sjálfur: 1) Viðvörunarmerki, 2) Það sem ég mun gera sjálfur, 3) Ástæður til að lifa, 4) Félagslegur stuðningur, 5) Fagaðilar og bráðaþjónustan. Dæmi um viðbragðsáætlun fyrir Gunnar má sjá í töflu 4. Auk þess að gera viðbragðsáætlun gæti meðferðaráætlun hans náð til mögulegrar lyfjatöku gegn þunglyndi, frekara geðheilsumats á þunglyndi og/eða kvíða, frekari læknisskoðunar vegna þreytu og þyngdartaps, eftirfylgni í formi símtals og svo viðtals eftir tvær vikur. Sigrún leggur einnig til við Gunnar að hann ræði við börnin sín um vanlíðan sína og ef hann treystir sér ekki til þess er hún tilbúin að hafa samband við þau með hans leyfi.

4. Fylgjum eftir

Mikilvægt er að fylgja skjólstæðingi eftir með símtali fljótlega eftir að viðbragðsáætlun er gerð. Með símtalinu fæst tækifæri til að spyrja um líðan, hvort skjólstæðingur hafi þurft að grípa til viðbragðsáætlunar og þá hvort hún hafi hjálpað. Samtalið tryggir einnig sameiginlegan skilning á næstu skrefum.

Í kjölfar sjálfsvígs

Aðgerðum sem miða að sjálfsvígsforvörnum má skipta í þrjá þætti; forvarnir, íhlutun og stuðning í kjölfar sjálfsvígs, sjá mynd 1.

Forvarnir fela í sér aðgerðir sem miða að því að koma í veg fyrir að fólk sjái enga aðra leið út úr vanlíðan sinni en að taka eigið líf. Aðgerðir sem falla undir íhlutun fela í sér stuðning við aðila sem eru með sjálfsvígshugsanir eða sjálfsvígshegðun. Stuðningur í kjölfar sjálfsvígs miðar að því að styðja ástvini, fagfólk og aðra tengda aðila við að vinna úr því áfalli sem sjálfsvíg er og sporna þannig við mögulegum neikvæðum áhrifum á heilsufar og líðan (heilbrigðisráðuneytið, 2025).

Hugtakið um stuðning í kjölfar sjálfsvígs (e. postvention) er nokkuð nýtt í sjálfsvígsforvarnarfræðum en er nú viðurkennt sem mikilvægur liður í sjálfsvígsforvörnum. Hvert sjálfsvíg snertir marga, fjölskyldumeðlimi, vini, nágranna og samstarfsfólk. Nýleg rannsókn sýnir að hvert sjálfsvíg geti haft áhrif á allt að 135 einstaklinga í nærumhverfi þess látna (Cerel o.fl., 2019). Ef þessari tölu er snúið yfir á íslenskan veruleika þá má ætla að á hverju ári verði um 5.500 manns fyrir áhrifum vegna sjálfsvíga.

Áhrifin eru mismikil eftir tengslum við hinn látna en sjálfsvígið hefur til lengri tíma mest áhrif á fjölskyldu og nána vini (Cerel o.fl., 2014). Stuðningur í kjölfar sjálfsvígs miðar að því að greina hvaða stuðning hver og einn í nærumhverfinu þarf. Ein leið til að meta stuðningsþarfir er að nýta svokallaða sorgarpýramída (Irish Hospice Foundation, 2020). Neðst í pýramídanum eru flestir í kringum hinn látna. Þeirra stuðningsþarfir fela í sér upplýsingar, fræðslu um sjálfsvíg, sorg og sorgarviðbrögð, en styrkja þarf fólk í að tala saman um það sem gerðist og allir þurfa að vita hvar hjálp er að fá ef fólk finnur fyrir erfiðum hugsunum eða vanlíðan. Eftir því sem ofar dregur í pýramídanum eru aðilar sem eru líklegir til að þurfa sérhæfðari stuðning fagaðila. Í efsta laginu eru þeir sem eru nánastir viðkomandi, gjarnan fjölskyldumeðlimir, nánir vinir og heilbrigðisstarfsfólk/meðferðaraðilar.

Það getur verið flókið að sjá fyrir hvaða stuðningur er viðeigandi. Embætti landlæknis hefur gefið út viðbragðsáætlun vegna skyndilegs andláts á vinnustað (2022) til að aðstoða fólk í þessum aðstæðum. Þessi stutti leiðarvísir er hugsaður sem grunnur sem allir vinnustaðir geta nýtt til að búa til sína eigin viðbragðsáætlun. Í áætluninni er bent á úrræði og mögulegan stuðning í kjölfar sjálfsvígs. Þar eru einnig tillögur að vinnulagi og textum í tölvupósta sem gott er að hugsa fyrir fram og geta gripið til ef þarf.

Sjálfsvíg eru alltaf skyndileg og engir tveir upplifa sorgina á nákvæmlega sama hátt. Stundum er talað um að sorgin sé eins og fingrafar, engin tvö eru eins. Eftirlifendur þurfa að takast á við margar krefjandi tilfinningar eins og söknuð, samviskubit, reiði, skömm, einmanaleika og tilfinningin um að hafa verið yfirgefin/n eða hafnað er gjarnan nefnd. Knýjandi leit að svörum við spurningunum: „Af hverju?“ og „Hvað ef?“ flækja líka oft sorgarúrvinnslu þeirra sem missa ástvin í sjálfsvígi en staðreyndin er sú að svörin fást sjaldnast. Handbókin Ástvinamissir vegna sjálfsvígs – handbók til sjálfshjálpar fyrir aðstandendur (Embætti landlæknis, 2023a) hefur reynst syrgjendum og fagfólki sem styðja eftirlifendur gott haldreipi í sorgarferlinu. Í handbókinni er m.a. fjallað um stuðning við börn eftir sjálfsvíg, fjallað um jafningjastuðning og stuðningshópastarf sem leiðir til sjálfshjálpar.

Þegar skjólstæðingur deyr í sjálfsvígi upplifir fagfólk og aðrir sem tengjast viðkomandi sorg og dapurleika. Hluti af sorgarúrvinnslunni er að velta því fyrir sér, hvort hefði verið hægt að koma í veg fyrir andlátið. Að auki getur heilbrigðisstarfsfólk upplifað yfirþyrmandi tilfinningar á borð við samviskubit, reiði og skömm. Margir finna til ábyrgðar vegna dauða skjólstæðings og óttast að hafa gert mistök sem áttu þátt í að leiða viðkomandi til dauða. Einhverjir upplifa það að aðrir kenni þeim um dauðsfallið. Ákvörðunin um að taka eigið líf er margslungin og oft skyndileg. Þess vegna getur dauði skjólstæðings ýtt undir ákveðið óöryggi sem getur leitt til þess að sumir taka á sig of mikla og óraunhæfa ábyrgð. Í sumum tilfellum getur dauðsfall skjólstæðings af völdum sjálfsvígs breytt vinnulagi og viðhorfum heilbrigðisstarfsfólks. Á undanförnum árum hefur aukist til muna þekking á mikilvægi þess að veita fag- og meðferðaraðilum viðeigandi stuðning í kjölfar sjálfsvígs (Croft o.fl., 2023). Til þess að vera betur í stakk búinn til að styðja sam starfsaðila, nágranna, vin eða ástvin sem misst hefur einhvern í sjálfsvígi má lesa sér til gagns í bæklingnum Að finna orðin (embætti landlæknis, 2023b) en þar er fjallað um mikilvægi þess að vera meðvitaður um að það er aldrei ein orsök á bakvið sjálfsvíg og mikilvægi þess að vera til staðar fyrir þann sem syrgir og hlusta.

Viðhorf og orðræða

Mikilvægt er fyrir stuðningsaðila að vera meðvitaða um eigin viðhorf til sjálfsvíga. Viðhorfin geta t.d. speglast í orðanotkun. Á Íslandi hefur orðið sjálfsvíg nánast alveg tekið við af orðinu sjálfsmorð sem er jákvæð þróun og aftengir andlátið frá þeim glæp sem morð eru. Annað orð sem greipt er í málvitund þjóðarinnar og er notað er í tengslum við sjálfsvíg er forskeytið fremja sem vísar til glæpsamlegs athæfis, menn fremja glæpi. Í ráðleggingum fyrir fjölmiðlafólk (embætti landlæknis, 2025b) sem Lífsbrú – miðstöð sjálfsvígsforvarna hjá embætti landlæknis vann, í breiðu samstarfi sérfræðinga í sjálfsvígsfræðum og sjálfsvígsforvörnum, er fjallað um orðnotkun í ræðu og riti, í viðauka 1. Þar er mælt með að segja frekar t.d.; lést/dó í sjálfsvígi, að falla fyrir eigin hendi eða að taka eigið líf.

Viðhorfin geta líka komið fram í tengslum við það þegar talað er um að einstaklingurinn hafi valið að deyja en hefur sá val sem sér bara eina leið út úr öngstræti eða vanlíðan?

Sjálfsvíg er alltaf harmleikur sem getur haft áhrif á marga og í mörg ár. Sjálfsvígstíðni meðal eldra fólks er að aukast á heimsvísu og við verðum að bregðast við með því að hlusta eftir sjálfsvígstali, spyrja um sjálfsvígshugsanir, meta sjálfsvígshættu og búa til viðbragðsáætlun með eldra fólki og fylgja henni eftir.

Þakkir

Þakkir fá Ragnheiður Ósk Erlendsdóttir, framkvæmdastjóri hjúkrunar á Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og Hrönn Harðardóttir, svæðis- og fagstjóri geðheilsuteymis Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins vestur, fyrir yfirlestur handrits.

Þakkir fær einnig Geðverndarfélag Íslands vegna framlags, til Hrefnu Maríu Eiríksdóttur þýðanda, í upphafi greinarskrifa.